Midwinter bij de Kleine Stroom

Opening van de dag op 20 december 2025

geschreven door Wendy Lina

De winterzonnewende vindt plaats rond 21 december. Midwinter is de kortste dag met de langste nacht. De donkerste dagen van het jaar zijn van 10 december tot 1 januari, dan is het hier hoogstens acht uur per dag licht. In de natuur staat alles even stil. Voor mij is het een uitnodiging om ook stil te staan, bezinnen voor het nieuwe jaar begint.

Met midwinter begint de winter, dat heeft dus niets met licht te maken, maar met de temperatuur. Volgens mijn gasrekening zijn december, januari en februari de koudste maanden van het jaar. Waar komt dan dat woord “mid-winter” vandaan? Waarschijnlijk van de oorspronkelijke bewoners van deze streek, de Germanen. Zij kenden twee seizoenen; licht en donker, dus zomer en winter. Midwinter is het midden van het winterseizoen. Het wordt ook Yule of Joel genoemd, vermoedelijk naar het Oud-Noorse feest Jól. Dit was een twaalfdaagse viering van de winterwende.

In alle tradities zijn er vieringen in de donkerste dagen van het jaar. Gemeenschappelijk thema is dat de terugkeer van het licht wordt gevierd, en de hoop op een vruchtbaar nieuw jaar. In dit licht is het leuk om je eens te verdiepen in de feesten en rituelen die er rond Midwinter te vieren zijn. Zeker nu in mijn familie het kerstdiner is afgeschaft – best een verademing – voel ik me vrij om me hierin te verdiepen en te kijken wat bij mij past.

Een interessante viering om te beginnen is toch Kerstmis. Al beschouwt nog maar 30% van de Nederlanders zich Christen, toch wordt van de christelijke feesten Kerstmis het meest uitgebreid gevierd, door 86% van de bevolking.

Van oorsprong wordt de geboorte van kindje Jezus gevierd, de verlosser die het weer goed kwam maken tussen God en de mensen. In de vier voorafgaande weken is het Advent, wat letterlijk ‘komst’ betekent. Een tijd van hoop en verwachting van de komst van het licht. Zeven eeuw voor Christus sprak de profeet Jesaja zijn visioen van de komst van Gods rijk en de messias. Ook Johannes de Doper spoorde zijn volgelingen aan om zich voor te bereiden (met sober, eerlijk leven en een reiningsritueel) op de komst van de messias. Tegelijk met Johannes leefde Jezus. Hij wordt het Licht van de wereld genoemd, en bracht licht op het pad van zijn volgelingen. Hij verloste hen van zware lasten en liet hen kennismaken met een liefhebbende God. Een vader, wezenlijk verschillend van de strenge, wrekende God die de mensen tot dan toe hadden gevreesd.

Hoe komen de christenen ertoe om dit feest van de geboorte van dit kind van licht te vieren op 25 en 26 december? Jezus was Joods, dus ik verwachtte dat het iets te maken heeft met Chanoeka, het feest der lichtjes. Maar dat blijkt te draaien om de bevrijding en herinwijding van de heilige tempel in Jeruzalem en iets met een olieflesje dat zichzelf bijvult.

Vorige week las ik een artikel over Yalda, de Iraanse viering van saamhorigheid en hoop op de langste nacht van het jaar. Dit lichtfeest heeft zijn oorsprong in het Zoroastrisme, en bestond al zes eeuwen voor Christus. In het artikel staat: “…men vierde de geboorte van de zonnegod Mithra. Zo uitbundig, dat christenen er met enorme bewondering naar keken. Er wordt gezegd dat de geboorte van Jezus daarom in december gevierd wordt, geïnspireerd op Yalda. Want we weten dat hij eigenlijk in januari is geboren.” Dit intrigeert me… want in een boek over natuurgodsdiensten las ik: “Het Kerstfeest heeft met de geboorte van Jezus niets te maken, daar deze in mei is geboren, omstreeks de 21ste. Het Joelfeest, dat uit het Ritme (van de natuur) zelf voortkomt, was sinds duizenden jaren het grote jaar-feest, toen de Christelijke kerk in de 4e eeuw besloot om de geboorte van Jezus maar op diezelfde dag te gaan vieren.

De nacht van 24 op 25 december was altijd de grote Moedernacht, reeds bij de oude Kelten.” Wat bijzonder, dat die schrijvers dat zo precies weten! Mij leidt alles wat ik denk te weten vaak erg af van wat ik nu waarneem. Als het me lukt om in december niet mee te gaan in de waan van commerciële kerstdrukte, dan kan ik waarnemen dat de natuur slaapt en dat de dagen kort zijn. Wat ik over Midwinter lees, is dat er al ver voor onze jaartelling lichtfeesten werden gevierd in de donkere tijd. Meer weet ik niet.

Ik vraag me soms af hoe ik tegelijkertijd in verbinding kan leven met het ritme van de natuur, en in de dagelijkse wereld met de huidige geloofsovertuigingen. Zoals het geloof in wetenschap, geld, status, technologie, AI… Soms wil ik die wereld de rug toekeren. Maar als ik niet via internet een aankondiging had verspreid, dan hadden wij elkaar hier vandaag niet ontmoet. Om stil te staan bij Midwinter en wat dit nu voor ons betekent.

In folklore- en heksenboeken las ik een hoop leuke en vreemde gebruiken die allemaal in die donkere dagen plaatsvinden. Een bekende traditie is om hard geluid te maken om de duistere geesten te verdrijven. Dus wordt Nieuwjaar met vuurwerk ingeluid. Of carbid-schieten, wat in mijn dorp traditie was, waardoor we als pubers urenlang verkleumd met een zware melkbus rond banjerden om een voetbal te lanceren. In Twente wordt al eeuwen op midwinterhoorn geblazen tussen de 1e Advent en Driekoningen.

Dit oeroude gebruik stamt uit de joelfeesten, midwinterhoorns waren er al in de IJzertijd. Andere oude symbolen die uit de Germaanse tijd zijn gebleven, zijn de jaarkrans en de versierde spar. Deze groenblijvende boom heeft een enorme levenskracht, de takken schieten omhoog naar het licht, en de boom wortelt diep. De lichtjes in de kerstboom schijnen licht op de mens zelf. Glimmende ballen en slingers symboliseren de sterren en de Melkweg. Er hangt een kerstster, de wegwijzer naar het licht. Een dik ‘joelblok’ in de haard werd alle dagen van het joelfeest brandend gehouden, net zoals kerstlampjes nu.

Veel rituelen uit natuurgodsdiensten bestaan uit offers, als dank voor de oogst van dit jaar en om te bidden om een vruchtbaar nieuwjaar. Buiten is het werk gedaan; de jacht is voorbij, de voorraad is binnen, brandstof is verzameld. De donkere tijd is een moment om naar binnen te keren. Hoe doe ik dit op mijn eigen manier? Waar neem ik afscheid van, wat laat ik los en wat neem ik mee in het nieuwe jaar? In alle bestaande vormen is inspiratie te vinden voor een eigen meditatie of ritueel. Traditie wordt geboren door iets regelmatig te herhalen, en dit hoeft helemaal niet diepzinnig te zijn. Heel veel mensen hebben de jaarlijkse traditie om een groot feestmaal te organiseren. Dan ontmoeten ze elkaar, dit is een voorbeeld van een ritueel om te verbinden, banden te versterken, licht te maken in de donkere tijd. Of mensen vertrekken elke winter naar een koude bergstreek om daar een ritueel uit te voeren waarbij ze lange latten onder hun voeten binden en dan heel hard van een berg roetsjen. Mensen schrijven elkaar een kaart met goede wensen voor het komende jaar. Iedereen heeft zo zijn eigen tradities.

Er zijn mensen die met Midwinter op een papiertje of herfstblad schrijven wat ze willen achterlaten van het vorig jaar, en dit verbranden in het vuur. Sommigen branden een rode kaars -als symbool voor wat ze loslaten- en een groene kaars -voor wat ze willen behouden en kracht bijzetten. Anderen maken een zonnewende-wandeling, waarbij ze in de natuur schatten verzamelen voor op hun altaar of in de boom. Mensen geven elkaar bloemen als teken van wederkerend leven. Vroeger sneden ze kersentakken af en hingen ze aan de warme schoorsteen, zodat die met midwinter tot bloei kwamen. Ieder mens, elke streek en elke cultuur viert zo zijn eigen rituelen.

Als ik me verdiep in de oude tradities, dan leer ik dat ze te maken hebben met het ritme van de natuur. De kringloop van leven en dood, het afsterven en het weer geboren worden. De winterzonnewende is moment dat benut wordt om stil te staan bij waar je vandaan kom, en om vooruit te kijken naar de komende kringloop van seizoenen.

Natuurlijk zijn er meer momenten in het jaar die ertoe uitnodigen om stil te staan bij het ritme van de natuur. De lente-equinox, de zomerzonnewende en de herfst-equinox luiden allemaal een seizoen in. Je hoeft geen rituelen uit te voeren, maar het is leuk om er je eigen draai aan te geven. Het bewustzijn van het ritme van de natuur kan soms steun geven om te begrijpen waar je zelf staat. Daar draait het ook om op de plek waar we vandaag te gast zijn, De Kleine Stroom. Het in verbinding zijn met natuur om ons heen en met je eigen natuur.

Bronnen die zijn geraadpleegd bij het schrijven:

Artikel: “Commentaar op de Lezingen van de 1e zondag van Advent door pater Esteban Kross” https://omhoog.org/2025/11/27/commentaar-op-de-lezingen-van-de-1e-zondag-van-de-advent-jaar-a-door-pater-esteban-kross/ (en zijn artikelen over de andere advents-zondagen)

Artikel: “Chanoeka uitgelegd – betekenis, tradities en waarom dit Joodse lichtfeest zo bijzonder is” https://www.eo.nl/artikel/wat-is-chanoeka

Artikel: “Als de nacht het langst is markeert Yalda de viering van saamhorigheid en hoop” https://www.trouw.nl/religie-filosofie/als-de-nacht-het-langst-is-markeert-yalda-de-viering-van-saamhorigheid-en-hoop~b1c29edc/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.ecosia.org%2F

Kerkdiensten: Protestante gemeente Heeze Adventszondagen – terug te zien op https://kerkdienstgemist.nl/stations/1699-Protestantse-Gemeente-Heeze-ca

Website geraadpleegd voor informatie over daglengterond Midwinter: https://zonsopgang.info